Tvangsbruk drep tillit

10000 tvangsinnleggingar. "10.000 formelle tvangsinnleggelser hvert år er altfor mye, men svaret er vel ikke å gi 10.000 mennesker anledning til å gå til grunne, mens samfunnet bare sitter og ser på?", skriv Jan Olav Johannessen, leiaren i Norsk psykiatrisk foreining, i Aftenposten 18. desember i fjor.Etter å ha karikert situasjonen på dette viset oppmoder han andre til å vere nyanserte.

Mykje tvang vert nytta.

Lat oss ta utganspunkt i to uomtvistelege sanningar. Den fyrste er at det vert nytta mykje tvang i norsk psykiatri - Johannessen nemner sjølv 10 000 innleggingar i året. Den andre er at det er store geografiske skilnader i bruken av tvang. På Internett-sida frittsykehusvalg.no finn me tal for tvangsopphald pr. 1000 innbyggjarar i helseføretaka sine opptaksområde dei fyrste månadene i 2007. Landsgjennomsnittet er 1,78 tvangsinnleggingar pr. 1000 innbyggjarar.På Vestlandet varierer tala frå Jæren DPS som har 1,03 og Helse Førde med 1,05 til Helse Bergen på 2,18 og Helse Stavanger med heile 2,47. Denne svært store variasjonen kan ikkje forklårast berre av medisinske tilhøve. Korleis kan dette ha seg?

Kvifor så mykje tvang?

Årsakene er mange. Den viktigaste forklåringa på dei høge tvangstala er truleg at ein ikkje tek seg tilstrekkeleg tid til å motivere pasientane til samarbeid. Svært få pasientar vert akutt sjuke, så det er mest alltid god tid til å førebu tenlege tiltak på pasienten sine premiss. Noko av tvangsbruken kan tilskrivast vanskar med å få tilstrekkeleg helsehjelp før situasjonen kjem ut av kontroll. Eit lite tilgjengeleg helsevesen kan soleis auke bruken av tvang. Mange pasientar vert også tilviste spesialisthelsetenesta under omstende som ikkje fremjar medverknad frå pasienten sjølv, t.d. i møte med ein framand lege på legevakta.

Rutinemessig tvang.

Dels går det føre seg ein utstrakt bruk av rutinemessig tvang. Mange avdelingar har som policy at pasientar skal takast imot til tvangsinnlegging dersom dei er psykotiske, uansett om dei ynskjer innlegging eller ikkje. Dette er i strid med intensjonane til Stortinget, som vedtok lova. Mange meiner det er greiast å ta imot pasientar på tvang "for tryggleiks skuld".Dersom pasienten skulle ynskje å skrive seg ut eller ikkje samarbeide tilstrekkeleg om handsaminga, kan det jo vere praktisk å seie "Vil du ikkje, så skal du". Ressursmangel i psykisk helsevern er neppe ei forklåring. Det er ikkje slik at helseføretak med få senger nyttar mykje tvang.

Konkrete døme.

Undrast du på korleis tvang vart nytta i norsk psykiatri i 2007? Her kjem nokre ferske døme.Kristin var tvangsinnlagd i ei årrekkje. Ho vart til sist skriven ut til tvunge psykisk helsevern utanfor institusjon. Etter 18 mnd. vart ansvaret for å vurdere det juridiske grunnlaget for tvangen overført til oss. Tok ho medisinen sin? Ja visst! Hadde det vore problem med uro eller aggresjon? Nei da. Hadde ho nokon gong prøvd å stikke av eller unndra seg handsaming? Tvert imot.Gjennom samtalar med pasienten, dei tilsette og overlækjaren, som kort tid før hadde argumentert for at det var absolutt naudsynt å oppretthalde tvangen, fann me ikkje ein einaste grunn til å halde fast på tvunge psykisk helsevern. No får Kristin friviljug handsaming, og det går framleis utmerkt.

Ba om innlegging.

Terese har ei alvorleg sinnsliding og har vore innlagd mange gongar. No tok ho seg ein tur til Oslo, men kom i naud. Ho oppsøkte politiet og trygla om innlegging i psykiatrisk sjukehus.Politiet tok henne med til legevakta - som tvangsinnla ho. Nokre dagar seinare vart ho overflytta til oss. Då var ho like samarbeidsviljug, men framleis i tvil om kva tvangsinnlegginga skulle tene til.

Har misbrukt lova.

Sjølv har me litt av kvart på samvitet. Me har sjølv misbrukt lova for å tvangsinnlegge ein pasient på universitetssjukehuset - fordi dei nekta å ta imot pasienten dersom han ikkje kom på tvangsparagraf. Pasienten bad innstendig om å få bli innlagd, men sjukehuset nekta å ha med saka å gjere dersom han kom friviljug.

Utan samtykke.

Alle fullmakter kan bli misbrukte av dei som får makt og mynde. I Noreg fører dette til at alt for mange vert innlagde utan å gje samtykke til det. Utan fullmaktene risikerer me at pasientar i naud ikkje får den hjelpa dei treng.Men når Johannessen antyder at 10 000 pasientar vil gå til grunne dersom dei ikkje vert tvangsinnlagde, prøver han å føre ålmenta bak ljoset.Argumentet hans gjeld kanskje 1000, kanskje fleire eller færre. Poenget hans er likevel gyldig: Eit samfunn som ikkje vil nytte tvang mot sinnslidande som ikkje er i stand til å ta vare på sine eigne interesser, må finne seg i å leve med heimlause sinnssjuke, slik me ser i andre land.

Finst det løysingar?

Skal rettstryggleiken til pasientane bli betre, må dei som fattar vedtak om tvang vere meir medvitne om det store moralske ansvaret dei har. Dei må i langt større grad enn i dag spørje seg om tvang verkeleg er den einaste farbare vegen. Dei må ta stilling til i kva grad me har moralsk rett til å ta makta over pasienten - i kvart einskild tilfelle.For mykje bruk av tvang undergrev tilliten til helsetenesta og fører ofte til motsetningar mellom den som treng hjelp og den som skal hjelpe. Den som fattar vedtak lyt spørje seg om det er verd det - eller om saka kan løysast på anna vis.

Ta seg av verjelause.

Stortinget har pålagd psykisk helsevern å ta seg av dei verjelause og sikre dei grunnleggjande rettar - fordi me som samfunn ikkje vil snu ryggen til dei og late dei forkome.Diverre har ikkje norsk psykiatri teke inn over seg kor alvorleg det er når fullmaktene vert misbrukte. Omfanget av tvang i norsk psykiatri er juridisk betenkeleg, moralsk forkasteleg og klinisk meiningslaust.Det går betre med å ville enn å måtte.