Våre lokale verdiar

Optimistisk diagnose. I Aftenposten skriv Knut Olav Åmås at Rushdie-saka og karikaturstriden har «gjort oss mer rasjonelle og saklige i møtet med den irrasjonalitet som politisk og ideologisk misbruk av religion er...Det er karikaturstridens seier.»

Dette er ein optimistisk diagnose.

Jyllandsposten og Åmås er samde om at det største trugsmålet mot fridommen er «krenkelsesfundamentalismen», retten til å reagere med vald om ein kjenner seg krenkt i si tru eller i sin religion.

Åmås siterer forfattaren Kenan Malik, som i si nye bok kritiserer multikulturalismen som «bærer i seg en respekt for «kulturer» og «grupper»som går så langt at den gir avkall på universelle idealer og likebehandling av enkeltborgere som individer.»

Universelle verdiar.

Tanken om universelle verdiar er sentral i denne debatten. Gjennom hundreåra har moralfilosofar, som baksar med verdiane våre, insistert på skiljet mellom er og bør, tingen som han er og tingen som han burde vere, for å tradere Ibsen. At vi meiner folk i verda bør dele våre verdiar, om menneskeverd, ytringsfridom og annan fridom og alt det andre vi har bore fram dei siste hundreåra, tyder ikkje at dei gjer det. Våre verdiar er lokale, utvikla lokalt, i tid og rom. Både fortida og framtida er fulle av folk som gjer krav på universalitet for ideane sine.

Å stemple eigne verdiar som universelle, er å blande saman er og bør.

Historisk ferskvare.

Og det er eit stempel også historia underkjenner. Desse verdiane er nyskapningar, historisk ferskvare. Det er berre drygt to hundre år sidan menneskerettane først vart formulerte. Ytringsfridom og rettsstat er også nykomarar i historia, og dei har hatt eit utrygt liv på våre kantar sidan dei kom inn på scenen. Og historia fortel også at religion og politikk har delt bord og seng i det meste av den tida ho har oversikt over, også hos oss. Vår eigen Gud har ofte sett seg i tvilsamt politisk selskap.

Inntil nyleg har det vore farleg å krenke vår Gud. Han hadde både lov og makt på si side. Konfirmasjonsplikta levde til langt inn på 1800-talet.

Nedbygginga av Gud.

Eit dominerande drag i europeisk historie siste halve tusenåret, er nedbygginga, fortrenginga, av Gud. Medan han eingong regjerte over det meste: Historieforståing, vitskap, moral, politikk og mykje meir, er han etter kvart redusert til ein bestyrar av livsmeining og sjelefrelse. Riket, makta og æra har minka drastisk. Tenarane hans, presteskapet, har ikkje den posisjonen dei eingong hadde.

I staden har det europeiske mennesket, individet, brøyta seg fram og tatt over scenen. I dag er autoritetane, om dei finst, menneskeskapte. Mange har hjelpt til i denne prosessen.

Martin Luther meinte at mennesket skulle møte Gud på tomannshand, gjennom hans Ord. Paven og kyrkja skulle ikkje stå i vegen. Det var eit løft fram mot det myndige mennesket. Og kyrkja sprakk. Descartes meinte at provet for at noko i det heile fanst, låg i mennesketanken. Eg tenkjer, altså er eg, sa han. Det var eit nytt løft i same retning. Og den fromme Kant gjorde mennesket til Guds medskapar gjennom sine tankar om erkjenninga. Vi skaper sjølv den verda vi lever i ved den erkjenningsutrustninga vi har, sanseapparat og tankekraft. Vi lever i vår eiga verd. Sa Kant. Og det var eit nytt løft.

Fritenkjaren og kunstnaren.

Desse tre kristne tenkjarane, og mange fleire, var med og løyste den flaumen, og det opprøret som kom. Fritenkjaren, ein nykomar i historia, melde seg. Han vende ryggen til gammal tru. Romantikken sprengde gamle rammer. Kunstnaren, også ein nykomar, kom på banen. At Michelangelo og Leonardo var kunstnarar, hadde ingen kome på. Det var romantikken som skapte omgrepet og tanken. Kunstnaren ville skape noko nytt og originalt ut frå sitt eige sinn. Bach bygde sin musikk på det som var. Beethoven var ein rebell. Beethoven visste at han var kunstnar, eit geni. Bach såg seg som ein tenar i Guds hage. Virtuosen steig fram og vart dyrka: Paganini, Ole Bull, Frantz Liszt.

Og i vitskapen kom det ein rein massakre av etablerte sanningar. Darwin flytte mennesket nærare dyreverda, og filologar og historikarar maltrakterte Bibelen, som mykje gammal autoritet bygde på. Denne lista kunne gjerast uendeleg lang. Historia om den europeiske tanken i moderne tid er eit endelaust, konfliktfylt drama.

Og dei nye tankane rann inn i politikken. Gamle autoritetar og maktstrukturar braut saman. Og dei menneskerettane vi i dag hegnar om, trengde seg fram, med ulik medgang her og der.

Her er då vi i dag, med eit verdisystem sentrert rundt dette frigjorde europeiske mennesket, med ei mengd gamle, reduserte og tiltrasla autoritetar, mellom dei Gud, liggjande langs den vegen vi har fare det siste halve tusenåret. Kristentrua finst, men i endra form, meir marginalisert dei siste par hundreåra.

Ein gudlaus verd.

For truande menneske, kva no det måtte tyde og kva dei no måtte tru, er dette ei gudlaus, framand og ukjend verd, uforståeleg og gåtefull. Truande muslimar har framleis guden sin intakt, med profeten hans ved sida. Og for denne guden, og hans profet, krev dei respekt, slik vi kravde det for vår Gud då han var i si velmakt. For dei er vår handtering og omtale av vår gamle Gud uforståeleg. Og dei kjenner seg krenkte over det vi ytrar om deira gud og hans profet. Det må vi prøve å forstå.

Men terror, bomber og ambassadebrenning kan vi ikkje godta. Det er kriminelle handlingar som maktapparatet vårt må ta seg av og forhindre om dei kan. Norsk lov gjeld i Norge. Det er ikkje eit trusspørsmål.

Meir forståing.

Men kanskje vi, om vi ser tilbake på den vegen vi sjølv har fare, skulle prøve å vise meir forståing for reaksjonane deira? Her er mange element å kjenne att frå vår eiga historie fram til dei tankane vi ber med oss i dag.

Våre sentrale politiske verdiar, om menneskeverd, ytringsfridom og alt som til høyrer, er historisk ferskvare. Det kan vere ein nyttig og audmjuk tanke å ta med seg i vårt møte med andre, som tenkjer og trur annleis enn oss, fordi dei er på eit anna stykke av vegen på si vandring gjennom historia.

Og det kan kanskje gjere oss meir rasjonelle og saklege i møtet med den irrasjonaliteten vi meiner vi ser rundt oss.