Debatt

Er det eit mål for ein historikar å bli takka av etterkomarane? | Astrid Sverresdotter Dypvik

  • Astrid Sverresdotter Dypvik
    Astrid Sverresdotter Dypvik
    historikar og forfattar
Gunnar Sønsteby i desember 1966. Bildet er tatt i Halden.

Også ein helt kan ha gjort prioriteringar. Det må ein kunne sette ord på og vurdere i etterkant.

Debatt
Dette er et debattinnlegg. Meninger i teksten står for skribentens regning.

– Hei, dette er Gunnar Sønsteby. Eg ringjer for å fortelje deg at eg kjem til å saksøkje deg. Slik starta ei oppringing eg fekk ein dag i 2007.

Eg kom til å tenkje på denne telefonen då Marte Michelet fortalde meg om den lappen ho hadde fått der det stod at Sønsteby fekk vite om jødeaksjonen tre månader før det skjedde. Fordi eg hadde arbeidd med ei relatert problemstilling tidlegare, håpa eg Michelet ville følgje problemstillinga vidare.

Opptatt av ettermæle

Eg trur oppringinga frå Sønsteby kan kaste lys over delar av debatten som har kome i kjølvatnet av Michelets bok. Sønsteby var svært opptatt av å forme sitt eige ettermæle, ikkje berre gjennom rolla han spelte i Norsk Hjemmefrontmuseum heilt frå starten, men også gjennom direkte kontakt med dei som skreiv om okkupasjonsåra.

Grunnen til at Sønsteby ville saksøkje meg, var ein artikkelserie eg skreiv for Morgenbladet i desember 2006. Den handla om Knut Rød, politimannen som var den tyske okkupasjonsmakta si fremste hjelpar då jødane i Oslo-området vart arrestert. Etter krigen vart Rød stilt for retten og frikjent i to rettsinstansar i det jussprofessor Knut Sveri seinare omtalte som «Landssvikoppgjørets merkeligste rettssak».

I sitt forsvar la Rød vekt på at han hadde hjelpt den norske motstandsrørsla. Det var kjent at fleire leiande norske motstandsmenn vitna til fordel for Rød. I artikkelen i Morgenbladet vart to av dei namngitt: Gunnar Sønsteby og Jens Christian Hauge. Sønsteby likte ikkje det. Eg vart også kontakta av ein historikar som meinte det var ufint å dra fram Hauges namn i og med at han nyleg var blitt gravlagt.

Eg intervjua Gunnar Sønsteby om Knut Rød. Han sa at han aldri hadde hatt personleg kontakt med Rød, men han ville ikkje svare på om kvifor han vitna, kva han tenkte om det då eller korleis han vurderte vitnemålet i ettertid.

Eg intervjua også forfattar Espen Søbye. Han sa at han syntest det var pussig at ein mann av Sønstebys kaliber kunne «falla om halsen på han som i dag står som ein av dei aller største krigsforbrytarane frå den andre verdskrigen». Arnfinn Moland, som då var fagdirektør på Hjemmefrontmuseet, sa at kritikken frå Søbye var moralsk-anakronistisk. No skuldar han Michelet for å moralisere.

Les også

Debatten startet her. Les Arnfinn Moland: Michelets bok om Hjemmefronten og jødene er et faglig og etisk forfeilet prosjekt

Eit tidsvitne kan ikkje leggje band

I boka si presenterer Michelet eit stort bilete. Ho drøftar London-regjeringa, ho skriv om etterretningsmannen og Hitler-motstandaren Helmuth von Moltke. I tillegg tar ho opp prioriteringar som vart gjort av motstandsfolk i Noreg.

Ho dokumenterer også at det fanst eit profittmotiv hos enkelte norske flukthjelparar. Samla sett gir den ny innsikt i eit problemkompleks mange ønskjer å vite meir om. Difor er det oppsiktsvekkjande at så mange frå fagmiljøet går inn i ein skyttargravskrig som mest av alt ser ut til å handle om ettermælet til einskildaktørar.

Ei av forklåringane på engasjementet trur eg er å finne i den andre oppringinga eg fekk frå Sønsteby. Den kom nokre veker etter den første. Sønsteby ringde for å fortelje at han hadde bestemt seg for å droppe rettssaka. Samtalen vart avslutta i ein hyggeleg tone, og det siste han sa, var «du kan jo kontakte meg ein annan gong om det er noko du lurar på. Eg var der, veit du».

Gunnar Sønsteby var eit tidsvitne. Han var der då det skjedde. Men eit tidsvitne kan ikkje leggje band på fortolkingshorisonten for alle andre for all ettertid.
Sønsteby valde å vitne for Rød.

I intervju med Ragnar Ulstein sa han at han var kjent med jødeaksjonane i forkant og at han meinte at motstandsfolk si viktigaste oppgåve var å slost, ikkje hjelpe folk. Fleire historikarar fortel at dei var kjent med det, men at dei av ulike grunnar valde ikkje å leggje vekt på det. Det er vanskeleg å forstå.

Les også

Marte Michelet: Hvem eier historien om krigen?

Ein helt kan ha blindsoner

Eg synest ikkje Michelet er moraliserande, slik både Ole Kristian Grimnes og Arnfinn Moland hevdar. Sønsteby og andre som deltok i norsk motstandskamp, viste stort heltemot og utsette seg sjølv for stor risiko. Det fortener dei heider og ære for.

Som historikar skal ein forstå aktørar ut frå si tid. Men det er ikkje det same som å la det handlingsrommet aktørane opplevde at dei hadde akkurat der og då, bli ståande som den einaste moralsk haldbare ramma for å omtale det som skjedde. Også ein helt kan ha blindsoner, eller ha sett bort frå informasjon. Også ein helt kan ha gjort prioriteringar. Det må ein kunne sette ord på og vurdere i etterkant.

Synet på fortida endrar seg heile tida. Eg synest ikkje det er moralistisk at vi i dag ser på Holocaust som ei langt meir sentral hending i den andre verdskrigen enn det folk som levde på 1940-talet, gjorde. Det er heller ikkje moralisme å ønskje å vite meir om det norske Holocaust.

Les også

Robert Mood: Farlig klarsyn om motstandsbevegelsen!

Ikkje venner, berre kjelder

Som historikar kan og skal ein vurdere aktørar ut frå andre premiss enn det dei sjølv set opp. Om ein meiner at ein ikkje kan gjere andre vurderingar av materialet Ragnar Ulstein samla inn, enn det han gjorde sjølv, eller drøfte kva Jens Christian Hauge og Gunnar Sønsteby sa og korleis dei prioriterte, er ein ikkje berre med på å tilsløre fakta.

Ein er også med på å hindre forståing av kva rolle vore innflytelsesrike og mektige aktørar har hatt. Eg veit at historikarar sjeldan ser opp til journalistar.

Men blant journalistar er det å vere tett på kjeldene ei kjent problemstilling. Eit godt slagord er difor at ein god journalist har ikkje venner, berre kjelder. Det burde også gjelde for okkupasjonshistorikarar.

Ein kan ut frå debatten få inntrykk av at det er eit samla historikarmiljø som gjer ei lik vurdering av Michelets bok. Eg er usikker på om det er slik. I sitt siste innlegg skriv Arnfinn Moland at etterkomarar av norske motstandsfolk takkar han for den innsatsen han gjer med å kritisere Michelets bok.

Eg lurar på om dette er ein målestokk Ole Kristian Grimnes synest er gangbar. Er det eit mål for ein historikar å bli takka av etterkomarane til dei han skriv om?

Følg og delta i debattene hos Aftenposten meninger på Facebook og Twitter

Les mer om

  1. Gunnar Sønsteby
  2. Krigshistorie
  3. Holocaust