Kommentar

«Ønskes kjøpt: småbruk i Hurdal»

  • Agnes Ravatn
    Forfatter og journalist
Agnes Ravatn bor selv på et småbruk og føler seg heldig hver dag.

Her er mitt forslag til eit lite tillegg i Hurdalsplattformen: Gi midlar til ein ny type småbrukspilot!

Kommentar
Dette er en kommentar. Den gir uttrykk for skribentens analyser og meninger.

At «småbruk» kvart år toppar Finn.no si liste over hyppigast brukte søkeord, er ein av dei realitetane som berre er blitt ein vane, men som eigentleg er vanvittig. På Finn Eiendom ligg småbruk på førsteplass, Oslo på andre. På Finn generelt ligg småbruk på 8. plass — etter Rolex, men før Playstation 5.

Kva er grunnen? Er det ein naturleg reaksjon på tiår med sentralisering og urbanisering eller ei følge av tiår med «Farmen» og «Jakten på kjærligheten»?

Det er enkelt å avfeie småbruksdraumen som naiv Emil i Lønneberget-romantikk: Høns i tunet, ein saueflokk, frukthage og potetåker, hund og katt som er bestevenner. Luft, kjærleik og kompost.

Men som småbrukar på veldig lågt nivå på sjuande året sjølv, forstår eg draumen godt.

Gledene er mange

Eg kjenner meg heldig kvar dag. Også i det svarte, våte og vindfulle januar. Gledene er mange: Å kunne vere på fornamn med 23 villsau. Å varme seg gjennom vinteren med sjølvhogd ved. Og, som det mest naturlege i verda, kunne slenge om seg med ord som «matrikkel» og «servitutt».

Småbruk er blant dei tilfella der tilbodet verkeleg ikkje matchar etterspørselen. Meklarar fortel om ville tilstandar, med hundrevis på visning og forsøk på kupping. Prisen på småbruk har dobla seg det siste tiåret. Barnefamiliar med høgare utdanning er den ivrigaste kjøpargruppa. Fleirtalet ønsker å drifte bruket, ikkje berre bu der.

Meanwhile, in Distrikts-Noreg: Avfolking, forgubbing og hjerneflukt. Fleire forlatte gardsbruk enn etter Svartedauden. 200.000 tomme hus står og forfell. Innmark, utmarksbeite, jordlappar og areal i karrig terreng er tatt ut av produksjon og gror igjen med skog, som fører til tap av biologisk mangfald.

Færre unge vågar, med god grunn, å satse på bondeyrket

Mens 200.000 gardsbruk var i drift i 1960, er talet aktive gardsbruk i dag 38.600. Kvar bonde driv i snitt eit fem gonger større areal enn i 1960, men berre éin av ti er bonde på heiltid, dvs. har meir enn 90 prosent av inntekta si frå garden.

Færre bønder

Dagleg kan ein lese om fysisk og psykisk utslitne bønder som legg ekstrem arbeidsinnsats i eit yrke som gir minimal økonomisk utteljing. Mjølkebonden Arne Manger, for eksempel, som etter å ha arbeidd ti årsverk på tre år sit att med ei skattbar inntekt på 70.000 (Klassekampen 13. januar).

Færre unge vågar, med god grunn, å satse på bondeyrket.

Men samtidig som talet på bønder er drastisk redusert år for år, står altså ein armé av jordhungrige folk i kø for å overta eit småbruk. Etterspørselen er stabilt høg og har vore det gjennom mange år.

Å få kloa i eit småbruk, derimot, er lettare sagt enn gjort. Berre eit par tusen blir lagt ut for sal på den frie marknaden kvart år.

Nedlagte landbrukseigedomar finst over heile landet, både i sentrale og mindre sentrale kommunar. I motsetning til dei offentleg eigde spøkelseshusa i Oslo som Aftenposten har skrive om dei siste vekene, ligg dei nedlagte gardsbruka på private hender.

Heile eller deler av jordbruksarealet ligg heilt brakk på 35 prosent av desse eigedomane.

Rundt halvparten av eigarane bur ein annan stad, leiger vekk jorda og bruker eigedommen som fritidsbustad. Det er greitt nok.

Spøkelsesgardar

Den interessante rapporten «Det handler om følelser» (2011) viste at kvar fjerde nedlagte landbrukseigedom med bustadhus hadde stått tom i over 30 år. Huset forfell, beitet gror att.

Ein del av eigarane tar seg ikkje bryet med å selje fordi dei ikkje trur eigedomen er verdt noko. Dei har openbart aldri vore på Finn.no.

Andre ønsker at garden framleis skal vere i familien, sjølv om han berre står der og rotnar på rot. Nær halvparten av desse eigarane oppgir at dei ikkje for nokon pris vil selje eigedomen. Ein skal ikkje kødde med affeksjonsverdi!

Mens Distriktsutvalet ville gi lokale byggherrar og -fruer støtte til riving av gamle hus som eit tiltak mot forslumming på bygda, vil Fortidsminneforeningen kartlegge og sette i stand gamle hus.

Her er mitt forslag til eit lite tillegg i Hurdalsplattformen: Gi midlar til ein ny type småbrukspilot!

Mindre gardsbruk vil halde kulturlandskapet i hevd og styrke det biologiske mangfaldet

Ta ein ubebudd, gjengrodd spøkelsesgard, der alle bønder spyr ved tanken på endå meir tilleggsjord og ingen ein gong gidd å etablere datasenter. Del denne garden opp i fire. Litt innmark, litt utmark og litt vedskog til kvart nye bruk. Leig arkitektar til å teikne eit tiltalande, enkelt plusshus til kvart bruk (nær eksisterande vass- og kloakkanlegg). La det vere bu- og driveplikt og vanlege krav til jordvern. La det vere krav til dyrke- og beitemetodar som bind meir Co₂ enn det slepp ut. For eksempel regenerativt jordbruk, som foreløpig er enklare å lykkast med på mindre areal.

Fordelane!

Å nei, fleire glade amatørar inn i landbruket, det siste Noreg treng!, kan ein forestille seg at opptil fleire lesarar tenker no. Sjølvdyrkande hesje-hippiar med agronomutdanning frå Youtube!

Vel, avfolka distriktskommunar kan ikkje vere kresne.

Oppdeling av forlatte gardsbruk til glede for den urbane heimekontoradelen må sjølvsagt ikkje gå utover aktive bønder i området som ønsker tilleggsjord for å styrke drift og økonomi.

Og dagens lovverk for slakting av gardsbruk (det passe verdinøytrale ordet som blir brukt om «deling») er strengt, sikkert av gode grunnar. Som hovudregel skal det ikkje skje i det heile.

Men fordelane! Fordelane! Småbruk er for det første ekstremt etterspurd, som me har sett.

Vidare: Mindre gardsbruk vil halde kulturlandskapet i hevd og styrke det biologiske mangfaldet. Dei krev ikkje tunge, kostbare maskinar med påfølgande jordpakking. Heller ikkje mengder med kunstgjødsel, sprøytemiddel, straum, diesel, kraftfôr og alt det andre som ikkje akkurat gjer landbruket til nokon klimavinnar.

Vidare vil det vere god distriktspolitikk. Det vil kunne styrke plantebasert dyrking. La hardføre dyr sleppe bås og vere på beite og i utmark. Er mulig å drifte ved sida av annan jobb. Vil fremme fysisk og mental helse. Vil kunne få fram gode samdriftsløysingar og vere inntektskjelde for hjelpsame, lokale bønder. Er meir aktuelt enn nokon gong på grunn av heimekontor og stadsuavhengige arbeidsplassar.

Og som ein uventa bonus: Ei slik ordning vil kunne få fleire kvinner inn i landbruket, sidan statistikken viser at jo mindre eit gardsbruk er, jo større sjanse er det for at ei kvinne kjøper det!

Eg skal ikkje hevde at den norske sjølvforsyningsgraden ville stige til himmels av ei slik revitalisering av forlatte gardsbruk. Eller hindre regjeringskrise.

Men vis meg ein kommune som ikkje ville ønskt seg ein slik pilot.

  • Følg debattene hos Aftenposten meninger på Facebook og Twitter

Les også

  1. Koronapregede Finn-søk også i år

  2. Gøy på landet:– Vi kjøpte småbruket fordi vi trengte mer enn en dobbel garasje

  3. Agnes Ravatn: Gravlegg meg, men ikkje i gymsalen

Les mer om

  1. Småbruk
  2. Landbruk
  3. Distriktspolitikk