Eg håpar at eg ein gong igjen kan bli stolt av å vere norsk-russar

  • Katarina Goldfain Johnsen
Eg vaks opp med eitt bein i kvart land, skriver Katarina Goldfain Johnsen. Her er hun avbildet i den russiske havnebyen Arkhangelsk mot slutten av 1990-tallet.

Eg er både norsk og russisk, og eg ville ikkje vore utan det. Sjølv ikkje no.

Dette er en kronikk. Eventuelle meninger i teksten står for skribentens regning. Hvis du ønsker å sende et kronikkforslag, kan du lese hvordan her.

Eg vaks opp med eitt bein i kvart land. Eg er heime når eg er i Noreg, og eg er heime når eg er i Russland. Eg har dei norske verdiane: Eg ønskjer demokrati og ytringsfridom, eg set pris på at me har eit samfunn med plass til skeive og streite, politisk ueinigheit og at me fritt kan seie kva me vil.

Men eg har også dei russiske verdiane: Eg tykkjer me er for lite gjestmilde i Noreg, eg ønskjer fleire følelsar – både dei gode og dei vonde – i offentlegheita og mellom folk, og eg meiner at me bør vere meir direkte med kvarandre.

Eg er både norsk og russisk, og eg ville ikkje vore utan det. Sjølv ikkje no.

Første gong foreldra mine sende meg til Arkhangelsk for at eg skulle vere hos besteforeldra mine om sommaren, var eg tre år. Det gjekk direktefly frå Tromsø på den tida. Tre gonger i veka, måndag, onsdag og fredag, flaug det tur-retur. Eit lite Antonov-fly med plass til 50 passasjerar. Ei skranglekasse med motorlydar som dreiv vaksne menn til å korse seg mens dei drakk seg til mot av vodkaen ein fekk gratis.

Der var businessfolk, forskarar, kulturarbeidarar, lærarar, elevar og slike som oss, som skulle besøke familien vår i Murmansk eller Arkhangelsk. 1990-talet var eit optimistisk tiår, og eg vart fødd midt oppi det.

Tanter og onklar overalt

For meg er Russland eit barndomsparadis. Eg var saman med familien, der det vanka varme klemmar og mengder med mat og sommarhus med sol og sommarregn.

Arkhangelsk var annleis enn vesle Tromsø. Det var ein ekte by med lydar, lukter og andre folk. Glas som vart knuste, bilar som ulte.

For meg er Russland eit barndomsparadis

Ikkje lov å ta ut søpla åleine, for ein stolte ikkje på fyllikane som hang rundt søppeldunkane.

Ikkje lov å ta i glasbrotet på bakken og ikkje trø utanfor stien, for der var det skittent. Det var ikkje trygt som i Noreg, men likevel kjendest det trygt for meg.

For det var også tanter og onklar – ikkje berre mine eigne. Tante og onkel er ein tiltalemåte på foreldre og besteforeldres venner og naboar i Russland, og dette var folk som kom heim til oss og alltid hadde sjokolade eller vaffelkake med til meg.

Tante Rita i sommarhuset ved sida av vårt, som let meg plukke rett av bringebærbusken hennar og gå mellom jordbæråkrane og leike med katten. Eg var overvelda av kjærleik og omsorg frå alle rundt meg. Eg var heime.

Katarina Goldfain Johnsen

Tomme butikkhyller

Då eg vart fødd, var det nye Russland tre år gamalt. 90-talet er eit stort, ope sår i den jamne russars historie. Alle har historier frå den tida, historier dei helst ikkje vil fortelje. Perestrojkaen ramma vanlege folk så hardt.

Kva er glasnost – openheit – verdt når eit brød kostar ein million rublar?

Det tok mange år å forstå korleis det var på den tida. Besteforeldra mine er godt utdanna middelklassefolk. Bestefar min er psykiater, bestemor mi lærar. Dei ønskjer ikkje å hugse, men 1990-talet er alltid med dei.

Bestemor stod i lange køar kvar dag for å hente ut pensjonen sin, som aldri kom. Kvar dag gjekk køen heim igjen med uforretta sak. Ny runde neste dag.

Butikkane var tomme. Matvareprisane steig med 700 prosent over natta, mens folk framleis ikkje fekk utbetalt lønn og pensjon. Dei som leid mest i kjølvatnet av kollapsen i Sovjetunionen, var vanlege folk.

Kvart år utover 2000-talet hadde me med oss færre og færre ting frå Noreg. Butikkane bogna av ny elektronikk og større vareutval enn me har her i Noreg. Bestemor mi akka seg over at eg framleis ville ha det sure surdeigsbrødet når eg kom. No hadde dei jo loff i butikkane!

Det starta så bra

På 1990-talet var nordmenn nyfikne på alt som hadde med Russland å gjere. I nord oppretta næringslivet og akademia raskt samarbeidsavtaler over grensa. Mange lærte seg russisk, eg kan framleis møte folk som fortel om då mor mi var russisk-læraren deira.

På 1990-talet var nordmenn nyfikne på alt som hadde med Russland å gjere

Det var lenge noko spennande med russarane. Noko nytt og optimistisk ved at dei var her, i Noreg, og at dette landet i aust no var ope. På skulen og blant vaksne var det alltid stas at eg snakka russisk.

Så byrja det gradvis å snu. Negative saker om russarar og Russland kom inn i nyheitene. Ei av dei store sakene var i 1999, då ei gruppe norske og russiske menn starta sexsal av russiske kvinner i bygda Skiipagurra i Finnmark.

Næringslivet hadde ikkje så gode resultat i Russland som dei hadde håpa på. Det kom ikkje så mange turistar frå Russland, og dei som kom, var her for å fiske opp laksen frå elvene.

Flautt med russisk

Vi snakka russisk saman, mor mi og eg, til eg var rundt åtte år gamal. Då hadde mor mi blitt såpass god i norsk at det var enklare for oss å snakke norsk saman.

Eg hugsar korleis ho kunne bli flau når eg snakka høgt i veg på russisk om me var ute. Ho ville ikkje bli tatt for å vere utlending, ho hadde trass alt budd i landet i ti år. Lært seg norsk i rekordfart, på seks månader. Slutta på norskkurset fordi opplæringa gjekk for sakte.

Eg er sjølvsagt stolt over henne, som fann seg til rette i eit nytt og ukjent land. Men det er vemodig å vite at ho ikkje følte at ho kunne snakke morsmålet sitt utan å få stygge eller mistruiske blikk.

Mange spørsmål

Dei negative sakene om russarar prega også oppveksten min som norsk-russar. Der ein del vaksne var nysgjerrige på bakgrunnen min, var mange av jamaldringane mine opptekne av andre ting.

Dei spurde: «Er besteforeldra dine med i mafiaen?», «Drikk besteforeldra dine vodka kvar dag?», «Kjenner du mange russiske horer?» eller «Kor mykje betalte far din for mor di?»

Slike spørsmål fekk eg ofte. Det stakk i meg, for i min familie kjende eg jo ikkje til noko av det dei snakka om. Det var eit anna Russland, andre russarar som eg ikkje visste av, som gjorde slikt. Eg skjønte ikkje kva dei snakka om, men eg skjønte at eg burde bli flau.

Men det var også mange som kunne mykje om Russland. Etter kvart som eg vart eldre og hamna i klasse med andre som lærte seg russisk, møtte eg mange som var interesserte i alt eg kunne fortelje. Om det russiske lynnet, om språket, om faktene som gjer at utlendingar trur russarar er sinte, mens russarar høyrer på stemma om ein ønskjer kvarandre vel eller ikkje.

Det var turneringar i basket med lag frå heile Nordkalotten, der eg kunne smuglytte på det andre laget og fortelje kva dei tenkte å gjere (dei grusa oss likevel, dei russiske jentene).

Det var klasseturar og besøk til Murmansk for å lære av kvarandre over grensa. Det var kunnskap, nysgjerrigheit og respekt for kvarandre. Eg var heldig som vaks opp med eitt bein i kvar kultur nordpå.

Eit land langt borte

Då eg flytta sørover til Oslo for nokre år sidan, møtte eg meir kunnskapsløyse om russarar frå andre vaksne, mindre fascinasjon og meir frykt. Mindre glimt i auget når folk på fest spør om eg er spion. Litt meir alien, litt meir annleis. Dei ser Russland som ein eigen stad, langt unna Noreg.

Pandemien kom og gjekk. Då me endeleg trudde det skulle bli normalt, starta Putin ein grufull krig som velta om på alt. Eg var sint. Flau. Eg gret. Eg græt framleis.

Dei siste månadene har ikkje Russland vore mitt land

Dei siste månadene har ikkje Russland vore mitt land. Eg har gått med bøygd hovud når nokon har spurt meg om det andre landet. Vil ikkje snakka om det, vil ikkje fortelje. Orkar ikkje vere ho som nyanserer, for no er det ikkje meir å nyansere.

Det gjer for vondt å tenke på. Det er opprivande, som om grunnen under deg flyttar på seg. Eg les russiske nyhende heile tida. Ikkje dei statlege, sjølv om eg iblant må inn for å sjå propagandaen med eigne auge for å forstå kor gale det framleis går.

Eg skulle vitje besteforeldra mine denne sommaren. Eg skulle gå barbeint i graset ved sommarhuset. Eg skulle stå ute i sommarregnet, eg skulle klemme besteforeldra mine hardt. I staden skjemmest eg. Og kjenner ein klump i halsen av alt som har med det andre landet mitt å gjere.

Alt er i endring. Også identiteten min som norsk-russar. Eg veit ikkje når eg kan vere stolt igjen, men håpar at eg kan bli det ein gong.

Teksten er ein forkorta versjon av ein tekst som har stått på trykk i Syn og Segn.